Τα βραστά ξερά κορόμλα της Μεγάλης παρασκευής
Αθανασία Γιαννίτση, Τζούρτζια

" Τη Μεγάλη παρασκευή δε μαγειρεύμε, ούτε στρώναμε τραπέζι. Η μάνα μ έβραζε ξερά κορόμλα με κανα δυο ξερά σύκα. Περνούσαν οι Αρβανιτόβλαχοι με τα άλογα και τα πουλούσαν. Μαζί και κατράμι, σαπούνι και καρούμπες. Ηταν ξερός καρπός σαν φασόλια. Τα έκανε όμως τα κορόμλα και αρντέμι. Αρντέμι έκανε και απο γκόρτσα. Αλλες εποχές......"

Τα πρόσφορα στην Τζούρτζια
Αθανασία Γιαννίτση

" Εκείνα τα χρόνια έμενε κι ο παππάς στο χωριό το καλοκαίρι.  Τι κάναν; Μάζευαν πρόσφορα  πολλά, τα κόβαν φέτες, τα ψέναν και τα κάναν φρυγανιές. Τα μαζεύαν σε σακιά, για να τα χουν τον χειμώνα. "

Eθιμο λατρείας στην Ανθούσα Ασπροποτάμου

Παραμονή της γιορτής των Αγίων Αποστόλων (30/6) οι τσελιγκάδες έπαιρναν απο τις οικογένειες που δεν είχαν πρόβατα κακάβια ή μπακράτσια κι έπηζαν μέσα γιαούρτι. Ανήμερα κορίτσια ξεκινούσαν απο το χωριό για τα μαντριά απο όπου η καθεμιά θα παιρνε το δικό της σκεύος με το γιαούρτι. Στο δρόμο τραγουδούσαν το τραγούδι:

Σαν κίνησαν τρεις λυγερές και τρεις μαυρομάτες

παν να λευκάνουν το πανί στου βασιλιά τ ανώγι.

Στό δρόμο, όπου πήγαιναν, στο δρόμο, όπου πάνε

η μια στην άλλη έλεγε: Μωρ που πάμε μοναχές, γυναίκες δίχως άντρες.

Τα στοιχεία είναι απο το βιβλίο το βιβλίο Η Λίπιντζα Ασπροποτάμου, Δημ. Α. Αλεξίου, Πολιτιστικός Σύλλογος Ανθούσης 1998.

Πλατσατούρα

Ευαγγελία Λούγγου, Μαρία Λάμπρου, Βασιλική Σιούά, κατάφυτο

Αλλη μια εκπληκτική Βλάχικη λιχουδιά που ήταν πολύ συνηθισμένη στο Κατάφυτο αλλά και στα χωριά του Ασπροποτάμου. Η φτωχική εκδοχή γινοταν κατευθείαν στη πόντζα και χωρίς λάδι. Μόνο με τσουκνίδα βραστή χωρίς κρεμμύδι. Υπάρχουν και άλλες πολύτιμες εκδοχές της για τις οποίες μου μίλησαν οι κυρίες στο κατάφυτο και τις ευχαριστώ θερμά. Για πολλά και ενδιαφέροντα στοιχεία θα γίνει εκτενής αναφορά στο βιβλίο που ετοιμάζεται: Οδοιπορικό στον Ασπροπόταμο, η μαγειρική φιλοσοφία των Βλάχων. 

Οι προμήθειες στο ανέβασμα προς τα ορεινά
Σωτήρης Βότσος, Πολυθέα Ασπροποτάμου

" Οταν ξεκινάμε για πάνω οι προμήθειες ήταν αλεύρι, λάδι, αλάτι(όλα απο κάτω τα παίρναμε)δε παράγαμε τίποτα εμείς πάνω. Αυτές οι οικογένειες που ταν απάν, 7-8 οικογένειες που έμεναν πάνω τον χειμώνα, αυτές έβαζαν κανα χωραφάκι κι είχαν λίγο καλαμπόκι ή στάρι. Αλλά εμείς οι μεγαλοκτηνοτρόφοι παζαρευόμασταν στα τρίκαλα.  Αλεύρι και λάδι απαραίτητα. "

Γκαγκόσα

Φανή Κλιάφα, Κρανιά

Απο το βιβλίο Μουλτι χερετίματι ντι Λα Κόρνου, Μαρούλα Κλιάφα, Εκδόσεις γένεσις, σελίδα 75

Πρόκειται για μια εξαιρετική μπομπότίσια πίτα των Βλάχων του Ασπροποτάμου.

Βάλτε 1 κιλό πράσα ψιλοκομμένα στη κατσαρόλα και αφήστε τα, να μαραθούν σκέτα. Κατόπιν, ρίξτε 1/2 φλιτζάνι λάδι, αλάτι και 3 δάχτυλα νερό και αφήστε τα, να τσιγαριστούν. Πριν τα κατεβάστε απο τη φωτιά ρίξτε και 150 γραμμ. φέτα τριμμένη. Αλείψτε ένα ταψί με βούτυρο και πασπαλίστε το μπομπότα σε στρώμα μέτριο.  Ραντίστε το με νερό. Στρώστε ένα μέρος απο τη γέμιση πράσου και απο πάνω πασπαλίστε πάλι με μπομπότα. Ρίξτε πράσο και πάλι μπομπότα. Οι στρώσεις σύμφωνα με τη κυρία Κλιάφα είναι τέσσερις. Ρίξτε απο πάνω βούτυρο και λίγο τυρί τριμμένο ακόμη και φουρνίστε την. 

Στιάγιε(Λάπατα)
Αποτελούσε και ακόμη αποτελεί ένα πολύ αγαπημένο χόρτο των Βλάχων. Ηταν δοξασμένο και εκτός απο τη πίτε ντι βιάρτζε(λαχανόπιτα) το χρησιμοποιούσαν πολύ σε μαγειρέματα με αρνάκι, πέστροφες και όχι μόνο. Είχε τη τιμητική του στη περίφημη πισινίκα, αλλά και στους λαχανοκεφτέδες. Μείνετε συντονισμένοι γιατί πολλά ενδιαφέροντα θα περιλαμβάνονται στο βιβλίο Οδοιπορικό στον Ασπροπόταμο: Η μαγειρική φιλοσοφία των Βλάχων.

H Βασιλόπιτα στους Βλάχους του Ασπροποτάμου

Είναι γεγονός ότι οι Βλάχοι έκαναν τη πίτα για αυτή τη σημαντική μέρα της γιορτής με ό,τι είχαν. Στα περισσότερα νοικοκυριά η ρεντιστή τυρόπιτα με αυγά ή και λίγο σταρένιο τραχανά ήταν η βασιλόπιτα. Ομως σιγά σιγά επικράτησε η κρεατόπιτα που γινόταν με χοιρινό κατα κύριο λόγο. Επίσης η κοτόπιτα με τραχανά ήταν συχνή σε οικογένειες με πολλές κότες. Πολλά περισσότερα στοιχεία θα υπάρχουν σε ειδικό κεφάλαιο στο βιβλίο Οδοιπορικό στον Ασπροπόταμο: Η βλάχικη μαγειρική φιλοσοφία.

Mαρτυρία Μαρίας Βουρλίτση για τη περίοδο πριν τα Χριστούγεννα

" Προς τα Χριστούγεννα τότε πηγαίναμε στο παζάρι. Οι άντροι με τα ζώα. Αραιά. Θα φέρναν πράσα, 2 δεμάτια τόσα. Η νηστεία ήταν απο πάντα. Φτιάχναμε πίτα με ξερά χόρτα και πισπιλίτα με καρμπολάχανο. Τα Χριστούγεννα πάντα χοιρινό. Πρασάτο. Σφάζαν και κανα πρόβατο γιατί δεν είχαμε τότε ψυγεία, ούτε τίποτα. "

Mαρία Βουρλίτση, Χαλίκι: μαρτυρία για τα φαγητά που έκαναν για το δρόμο προς  τα χειμαδιά

"Στο δρόμο για το κατέβασμα ψωμί και έφτιαχναν και αυτή τη γλυκιά που σου είπα με καρύδια, αλλά χωρίς ρύζι. Εγω την έφτιανα πάντα με ρύζι και όλες έπαιρναν τη συνταγή μ. Ξερς τι γίνεται με το ρύζι; Γιατί αμα κάνς και ξανακάνς, κάθεται πιο νωπή, πιο νόστιμη. Το σκέτο με καρύδι, αν δε τη πετύχς, γίνεται ξύλο. Στο δρόμο έφτιαναν το κουρκούτι, που είπαμε και τον τραχανά. Στο κατέβασμα, χρυσέ μου άνθρωπε, ήταν μια ταλαιπωρία αυτή απο το μικρότερο ως το γέρο."

H βρίζα(σίκαλη) Μαρτυρία του θανάση Τεντολούρη

" Στη μπομπότα, το ψωμί η μάνα μ έβαζε και λίγη βρίζα και το ψωμί γινόταν πιο μαλακό. Σμιγάδι το λεγαν. Βρίζα χρησιμοποιούσαν σχεδόν όλοι τότε. (είχαν λίγη) Στη μπομπότα την ανακάτευαν. Και στο μπουρανί έβαζαν βρίζα. Αλλοι είχαν σταρένιο. Εβαζαν και λίγο τυράκι μέσα και λίγη βρίζα και γιν΄ταν πολύ νόστιμο."

Aλευριά
Γιώργος Βαλκανιώτης, Παλιοχώρι Τρικάλων

Ολοι οι Βλάχικοι πληθυσμοί που είχαν γουρούνια, τα Χριστούγεννα τα έσφαζαν και έκαναν, μεταξύ άλλων, την αλευριά. Πρόκειται για ένα παρασκεύασμα που και οι καμπίσιοι συνήθιζαν στο κάμπο της Θεσσαλίας. Επαιρναν λιπαρά κομμάτια χοιρινό και τα έβραζαν, ώσπου να μείνουν με το λίπος τους. Κατόπιν, τα τσιγάριζαν με αυτό και π΄ροσθεταν πράσα και κάποιοι και κόκκινο πιπέρι. Η απορία βέβαια έιναι γιατί το όνομα είναι αυτό. Ο Γιώργος Βαλκανιώτης μου έλυσε την απορία: " Επειδή ανακατεύανε συνέχεια το κρέας, για να μην κολλήσει, όπως κάνουν στο κατσαμάκι, την έλεγαν αλευριά. Μάλλον αυτή ήταν ήταν η εξήγηση."

Αρνί με χόρτα στο βλάχικο τραπέζι
Δημήτρης Κοιλούκος, Κρανιά Ασπροποτάμου

" Με τα υπολείμματα του πασχαλινού αρνιού κάναν οι δικοί μας το αρνάκι με τα χόρτα. Ετρωγαν, όσο  ετρωγαν την πρώτη μέρα, και το υπόλοιπο το σκέπαζαν με υφασμάτινη σακούλα. Την τριτη συνήθως μέρα έκαναν την αποκαθήλωση.....Μαδούσαν τα κρέατα που περίσσευαν και τα μαγείρευαν με χόρτα της άνοιξης...Παζί, φρέσκα κρεμμυδάκια, λάπατα...Οχι τσουκνίδια. "

Πόντζα ή βάτρα

Προκειται για ένα παλιό τρόπο που χρησιμοποιούσαν οι Βλάχοι (και όχι μόνο) για να ψήνουν ψωμιά και φαγητά. Γινόταν απο ένα ειδικό χώμα και τραγόμαλλο. Ηταν αποκλειστικά δημιουργημα των γυναικών. Είναι δοξασμένη η εποχή που την χρησιμοποιούσαν, για να ψήσουν το μπομποτένιο ψωμί, το αρνί με ρύζι και καμένο βούτυρο και-εννοείται- τις περίφημες πίτες τους...Περισσότερες λεπτομέρεις στο βιβλίο Οδοιπορικό στη Βλάχικη μαγειρική του Ασπροποτάμου...

Πρωταυγουστιά στους Βλάχους του Ασπροποτάμου

Κατα κοινή ομολογία αποτελούσε μια πολύ σημαντική μέρα για τους Βλάχους. Εκτός απο ημέρα έναρξης της νηστείας του Δεκαπενταύγουστου(Μικροσαρακοστή της Παναγίας) είχε αποκτήσει και μια σημαντικότητα σε άλλα επίπεδα. Σε πολλά χωριά συνήθιζαν να τρώνε κάτι κόκκινο, για να έχουν κόκκινα μάγουλα όλο το χρόνο, δηλαδή να έχουν υγεία. Μάλιστα, στην Κρανιά εκτός απο καρπούζι, εκείνη την ημέρα φρόντιζαν οι παλιακές να φάνε και λίγο σκόρδο(επειδή δε σαπίζει). 

Mαρτυρία Βάγγιως Δεληδήμου για ψωμί ζυμωμένο με τυρόγαλο

" Η σχωρεμένη η Κούλα είχε ενα μουσαφίρη απο το Βλοχό. Μια μέρα έτυχε να πάει στο σπίτι του Κότσου. Πήγε εκεί, πεινούσε πολύ. Να σου βάλω Βασίλαινα να φάς. Α! τι έχεις; Εβγαλε το στο τραπέζι το φαγητό και δίπλα ένα ψωμί άσπρο, άσπρο και πολύ φουσκωτό. Ηταν ζυμωμένο με τυρόγαλο. Μόλις η Βασίλαινα άκουσε για τυρόγαλο, μαρμάρωσε. Δεν ήθελε να το δοκιμάσει, παρόλο που πεινούσε. Πήρε δυο μπουκιές απο το φαγητό και σταμάτησε. "

Μαρτυρία Χρυσούλας Μαλέμη για το φταζμίτκου
Τζούρτζια Ασπροποτάμου

" Το κανε η μάνα μου. Αλλά δε πρέπει, άμα σε καταλαβε ο άλλος, χάλασε το ψωμί. Ειχε κάνει η μανούλα μου στα Τρίκαλα και το κατάλαβε ο πατέρας μου. Δε της έγινε. Ουτε να μιλήσουν. Εγω δεν το έκανα. Κι αν έχεις βασιλικό, την ημέρα του Σταυρού, αλλα πρέπει να είναι όχι αυτό που δίνει ο παππάς έξω, αυτό που εί ναι απο το ιερό μέσα. "

H μεταφορά των κοπαδιών

Απο το βιβλίο Οι Ασπροποταμίτες Βλάχοι του Δημήτρη Κωνσταντινίδη, τρίκαλα, 2017, σελίδα 231.

Με τον ερχομό της Ανοιξης ξεκινούσαν και οι προετοιμασίες των κτηνοτρόφων για το ταξίδι στον Ασπροπόταμο. Ενα μήνα περίπου πριν ξεκινήσουν για τις θερινές τους βοσκές στα χωριά τους κούρευαν τα πρόβατα  ώστε, όταν βρεθούν στο χωριό,  να έχει μεγαλώσει το μαλλί, για να αντιμετωπίσει το κρύο των ψηλών βουνών που παρέμεινε τσουχτερό μέχρι τον Ιούνιο.  Το κούρεμα των προβάτων έπρεπε να ολοκληρωθεί μέχρι τα μέσα Απριλίου, διότι ο Μάης ήταν ο μήνας της μετακίνησης. Οι τσελιγκάδες έκαναν συμφωνία με τους τσοπάνηδες, όπως και τους εμπόρους, οι οποίοι θα αναλάμβαναν τη διακίνηση του γάλακτος και του τυριού. Γνώριζαν ήδη τους βοσκότοπους των κοπαδιών τους, διότι οι διοικήσεις των κοινοτήτων είχαν ήδη προνοήσει για τη διεξαγωγή των δημοπρασιών για την εκμίσθωση τους. 

Mαρτυρία του Αριστέα Γραμμόζη για τη παστή προβατίνα και τα μαγειρέματα της

" Ο,τι θυμάμαι, είναι απο τον παππού μου Κώστα(Κώσταρο) Γραμμόζη. Αυτός λοιπόν, έπιανε μια προβατίνα χρονιάρα, την ξεκοκάλιζε και την έκοβε σε λωρίδες. Τις αλάτιζε και τις κρεμούσε σε υπόγειο δροσερό, για να φύγει το αίμα και, αφού στέγνωνε, το περνούσε απο καλαμποκάλευρο. Τα κόκκαλα σπασμένα τα βραζε με λίπος και μ αυτό μαγείρευε. Οταν στέγνωνε το παστό, το τρωγαν σα μεζέ σκέτο ή το μαγείρευαν με πρασουλίτς(αγριόπρασα) που φύτρωναν στα βράχια. Το παστό όμως αυτό το φτιαχνε και με ρύζι στη γάστρα με κόκκινο και μαύρο πιπέρι(ριζ του κιρκέλ΄ου). Παραλλαγή του παραπάνω φαγητού είχε και πατάτα στη κατσαρόλα. (πατάτι κου ριζ). Αυτό το παστό με ρύζι και πατάτα το φτιαχναν πιο πολύ σε επισκέπτες. "

Κολοκυθολούλουδα στεγνά
Ευαγγελία Νεχαλιώτη, Πολυθέα Ασπροποτάμου

"Οι Βλάχες γενικά ξέραιναν πολλά πράγματα, για να τα έχουν. Ξέραιναν χόρτα και δη τα τσουκνίδια τα ανοιξιάτικα, γιατί είναι πιο τρυφερά και πιο νόστιμα. Η μάνα μου, ακόμη και τη τελευταία χρονιά, ξέρανε κορόμηλα. Δυόσμο ξέραιναν. Το πιο παράξενο όμως ήταν τα  κολοκυθολούλουδα. Τα  είχε στεγνώσει και η μάνα μου κανα 2-3 φορές. τα χρησιμοποιούσαν κάποια άλλη στιγμή."